EWM GP 26/2008

Encyklopedia Solidarności

GAZETA POLSKA, 25 czerwca 2008

Solidarność ponad granicami

Niedługo będziemy obchodzić 40. rocznicę interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. Niestety, istotną rolę odegrało w niej „ludowe” Wojsko Polskie. Związane z tym uczucie wstydu i zhańbienia tradycji walki „za waszą i naszą wolność” zaowocowało licznymi aktami protestu, na czele z tragicznym samospaleniem Ryszarda Siwca na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie. Interwencja była ważnym doświadczeniem, które współkształtowało świadomość wielu polskich działaczy opozycyjnych i wpływało na szczególne zainteresowanie tym, co dzieje się w Czechosłowacji.

Zaczęło się na Drodze Przyjaźni

Genezy narodzin Solidarności Polsko-Czechosłowackiej poszukiwać należy w spotkaniach przedstawicieli KSS „KOR” i Karty 77, do jakich doszło w 1978 r. Zostały one zainicjowane przez stronę czechosłowacką, a na pomysł spotkania z wykorzystaniem przebiegającego grzbietem Karkonoszy szlaku Droga Przyjaźni Polsko-Czechosłowackiej wpadła Anna Šabatová.

Udało się zorganizować dwa spotkania, w których uczestniczyli m.in. Jacek Kuroń, Adam Michnik, Antoni Macierewicz, Václav Havel, Petr Uhl, Jiří Dienstbier. W ich efekcie opublikowano m.in. wspólne oświadczenie w 10. rocznicę interwencji w CSRS, zaś w polskim „drugim obiegu” zaczęły się ukazywać liczne teksty czechosłowackich opozycjonistów. Do trzeciego spotkania nie dopuściły już wspólnymi siłami SB i StB (czechosłowacka bezpieka), nie udało im się jednak spowodować zerwania współpracy środowisk opozycyjnych. Poczucie wzajemnej solidarności doprowadziło jesienią 1979 r. do licznych protestów polskich opozycjonistów przeciwko aresztowaniu i procesowi członków Komitetu Obrony Niesprawiedliwie Prześladowanych (VONS). Najważniejszym z nich była głodówka w kościele św. Krzyża w Warszawie.

Po sierpniu 1980

Sierpień 1980 r. i narodziny „Solidarności” wywołały entuzjazm czechosłowackiej opozycji, dziesiątkowanej w tym czasie przez rozliczne represje. Po polskiej stronie zaangażowanie w budowę związku początkowo przesłoniło problem kontynuacji współpracy z Czechami i Słowakami. Szybko jednak zdano sobie sprawę, że nie można ich pozostawić samym sobie. Do Czechosłowacji zaczęto przerzucać publikacje „Solidarności”, wydawano nawet specjalne broszury w języku czeskim. W 1981 r. odnowiono kontakty z działaczami Karty 77, kiełkowała idea powołania wspólnej organizacji. Przełomem był niewątpliwie I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ i uchwalone na nim „Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej”.

W październiku 1981 r. w Pradze pojawił się wyposażony w odpowiednie plenipotencje młody wrocławski działacz opozycyjny, Aleksander Gleichgewicht (posługiwał się fikcyjnym nazwiskiem Rora). W toku spotkań z sygnatariuszami Karty 77 powołana została Solidarność Polsko-Czeska (później zmieniono nazwę na Solidarność Polsko-Czechosłowacka, dalej SPCz). Faktu tego nie podano do publicznej wiadomości, z natury rzeczy zakładano, że działalność prowadzona będzie w sposób konspiracyjny. Celem organizacji miała być wzajemna pomoc i współpraca. Swoistym paradoksem historii jest to, że istotną rolę w procesie tworzenia nowej organizacji odegrał tajny współpracownik StB Stanislav Dvořák.

Solidarność polsko-czechosłowacka po wprowadzeniu stanu wojennego

Wprowadzenie stanu wojennego doprowadziło do zerwania kontaktów, które jednak stopniowo odbudowywano w kolejnych latach. Czołową rolę w tym procesie odgrywał Mirosław Jasiński. W lutym 1984 r. udało się doprowadzić do wydania pierwszego od lat wspólnego oświadczenia polskich i czechosłowackich działaczy opozycyjnych. W 1986 r. pojawiła się nowa, obok wrocławsko-praskiej, grupa działaczy. Kontakt między Brnem a Warszawą nawiązali Petr Pospíchal i Zbigniew Janas. W 1987 r. odnowiono tradycję spotkań na granicy; w różnym składzie odbywały się one do 1989 r. Zdecydowano także o powołaniu rzeczników organizacji (pierwszymi zostali Józef Pinior i Anna Šabatová) oraz jawnego Kręgu Przyjaciół SPCz (m.in. Václav Benda, Leszek Budrewicz, Zbigniew Bujak, Ján Čarnogurský, Jiří Dienstbier, Władysław Frasyniuk, Václav Havel, Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski, Zbigniew Romaszewski, Henryk Wujec). Niestety nie obyło się przy tej okazji bez przykrego zgrzytu, kiedy to kilkoro polskich opozycjonistów jako warunek złożenia podpisu postawiło wykluczenie z Kręgu założyciela „Solidarności Walczącej” Kornela Morawieckiego. Dla dobra sprawy zgodził się on na usunięcie swojego podpisu.

Rozpoczął się nowy, najbardziej aktywny okres działalności SPCz. Wykorzystując lepszę bazę techniczną polskiej opozycji, wydrukowano i przerzucono przez południową granicę m.in. znaczki pocztowe wydane z okazji 10. rocznicy powstania Karty 77 (część z nich udało się nawet wprowadzić do obiegu) czy rzekome czechosłowackie pismo podziemne „To”. W dwu wersjach językowych wydawano „Biuletyn SPCz”. Jednym z największych sukcesów organizacji była zainicjowana w 1987 r. akcja „Patronat”. Rozmaite polskie ugrupowania opozycyjne obejmowały w jej toku swoistą „opiekę” nad czechosłowackimi więźniami politycznymi, starając się nagłośnić ich sprawy i doprowadzić do zakończenia represji. We wrześniu 1987 r. wspólnie z Ruchem „Wolność i Pokój” zorganizowano (ponownie na Drodze Przyjaźni) akcję protestacyjną „Ratujmy Karkonosze”. Wśród działaczy SPCz narodziła się także inicjatywa powołania w 1988 r. Wschodnioeuropejskiej Agencji Informacyjnej. Od września 1989 r. ukrywano we Wrocławiu zagrożonego aresztowaniem działacza opozycyjnego Stanislava Devátego. Działania SPCz rozszerzały się na nowe środowiska, m.in. powstała grupa działaczy w Cieszynie i Bielsku-Białej.

Jednym z największych dokonań SPCz była organizacja we Wrocławiu Przeglądu Niezależnej Kultury Czeskiej i Słowackiej (3-5 XI 1989 r.). Mimo że StB starała się nie wypuścić z kraju jego uczestników (na granicy zatrzymano m.in. kilku twórców wraz z ich dziełami, które miały być pokazane we Wrocławiu), na przegląd dotarły tysiące młodych Czechów i Słowaków. Przez kilka dni mogli się cieszyć pełną wolnością, swobodnie dyskutować, słuchać piosenek legendarnych bardów, na czele z mieszkającym od lat na emigracji Karelem Krylem. Z dzisiejszej perspektywy nie ulega wątpliwości, że wydarzenie to było jednym z istotnych czynników, który wpłynął na wybuch dwa tygodnie później aksamitnej rewolucji, która doprowadziła do upadku reżimu komunistycznego w Czechosłowacji.

Ostatnim akordem, który zakończył pierwszy etap działalności SPCz, było zorganizowanie spotkania prezydenta Czechosłowacji Václava Havla z Lechem Wałęsą. Odbyło się ono w połowie marca 1990 r. w Karkonoszach.

SPCz pod nazwą Solidarność Polsko-Czesko-Słowacka istnieje do dziś, inicjując wiele ważkich przedsięwzięć kulturalnych, gospodarczych i społecznych. Ich siłą napędową wciąż pozostaje piękna tradycja współpracy polskiej i czechosłowackiej opozycji.

Łukasz Kamiński
historyk, pracownik naukowy Instytutu Historii Uniwersytetu Wrocławskiego,
zastępca dyrektora Biura Edukacji Publicznej IPN, członek Redakcji Encyklopedii Solidarności



Solidarność Polsko-Czechosłowacka (SPCz) – organizacja powołana w październiku 1981 r. przez działaczy polskiej i czechosłowackiej opozycji w celu wymiany informacji o swoich działaniach i organizowania wspólnych akcji. Powołanie SPCz było wynikiem kontaktów nawiązanych w latach 70. przez działaczy Karty 77 i KSS „KOR”, a także „Posłania do ludzi pracy Europy Wschodniej”, uchwalonego przez I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”. Już w 1982 r. odbudowano kontakty zerwane po wprowadzeniu stanu wojennego; efektem było wspólne oświadczenie polskich i czechosłowackich opozycjonistów z 12 II 1984 r. W 1987 r. odnowiono tradycję spotkań na granicy, powstał takźe jawny Krąg Przyjaciół SPCz (m. in. Václav Benda, Leszek Budrewicz, Zbigniew Bujak, Ján Čarnogurský, Jiří Dienstbier, Władysław Frasyniuk, Václav Havel, Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski, Zbigniew Romaszewski, Henryk Wujec), powołano rzeczników organizacji (Józef Pinior i Anna Šabatová). Podstawowymi formami działalności SPCz były przerzuty przez granicę publikacji niezależnych, organizacja spotkań na granicy, wymiana informacji (Wschodnioeuropejska Agencja Informacyjna), akcje solidarnościowe w obronie prześladowanych opozycjonistów (akcja „Patronat”). SPCz była głównym organizatorem Przeglądu Niezależnej Kultury Czeskiej i Słowackiej (Wrocław, 3-5 XI 1989). Do czołowych działaczy SPCz należeli m.in. Mirosław Jasiński, Zbigniew Janas, Petr Pospíchal, Mirosław Piotrowski. SPCz działa do dziś, inicjując współpracę między Polską, Czechami i Słowacją.


Widok
Osobiste

Patronat

 

 

 

 

Mecenas
Encyklopedii
Solidarności

 

Sponsorzy